नेपाल लगायत विश्वभरका चाडपर्वहरू शारीरिक र मानसिक पुनर्ताजगी प्राप्त गर्ने महत्वपूर्ण पर्व हुन्। कृषि, उद्यम वा उपार्जनजन्य श्रमबाट गलित र थकित तन र मनलाई पुनः ऊर्जावान् बनाउन मानव समाजले सुरुमा यी पर्वहरूलाई खुसी मनाउने माध्यमका रूपमा अपनाएको थियो।
चाडपर्वको मौलिकता र परिवर्तन
- मूलभूत उद्देश्य: जुनसुकै चाडपर्वको आधारभूत जग श्रममय जीवनको थकान मेट्न र पुनर्ताजगी हासिल गर्नु नै हो। नेवार समुदायको म्ह पूजा (शरीर पूजा) यसको सशक्त उदाहरण हो।
- दशैंको उत्पत्ति र टीका: दशैं मूलतः कृषि कर्मको समापनपछि उत्साह र खुसी प्राप्त गर्न सुरु भएको पर्व हो। रातो टीका लगाउने चलनको उत्पत्ति युद्धमा विजयी कबिलाले विजितको रगत लगाउने वा अन्नबाली जमरा उम्रेको खुसीमा टाउकोमा सिउरिने परिपाटीबाट सुरु भएको भनाइहरू छन्।
- धार्मिक र सांस्कृतिक प्रवेश: समय क्रममा यी पर्वहरूमा धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षहरू प्रवेश गरे। देवता र दानव, राम र रावण जस्ता कथाहरू घुसे।
- अतिवादको प्रवेश: कहिलेकाहीँ यसै क्रममा धर्मको नाममा अतिवादी र अन्धवादी पक्षहरूले प्रवेश पाए। शासक वर्गले आफ्नो अनुकूलताका लागि नीति, नियम, आचार र संस्कृति मार्फत दृष्टिकोणहरू प्रवेश गराएको र दबाब दिएको देखिन्छ। यसरी दशैं पीडक वर्गको जयगानमा आधारित हुन पुगेको तर्क पनि रहेको छ।
आधुनिक सन्दर्भमा चाडपर्व
दशैं जस्ता पर्वहरूमा प्राचीनतम पक्षहरू समाविष्ट छन्, जस्तै:
- आयुध/अस्त्र पूजा: यो प्रकृति र हिंस्रक जनावरसँग लड्ने साधनका रूपमा रहेको मानिन्छ।
- मातृसत्ताको अवशेष: दुर्गा पूजालाई मातृसत्ताको अवशेषका रूपमा लिन सकिन्छ।
- साम्प्रदायिकरण: समयक्रममा दुर्गादेवीले महिषासुरलाई बध गरेको वा रामले रावणमाथि विजय गरेको जस्ता खास धर्म र संस्कृतीकरण गरिएको पनि देखिन्छ।
अन्त्यमा, चाडपर्वहरूको मूल मर्म स्वस्थ मनोरञ्जन र शारीरिक–मानसिक पुनर्ताजगी नै हो। यसमा समाविष्ट साम्प्रदायिक, धार्मिक र सांस्कृतिक अतिवादलाई नस्विकारी यसको मौलिक उद्देश्य र खुसीलाई महत्त्व दिनु आजको आवश्यकता हो।